Nghề viết

4 BƯỚC “XÂY” OUTLINE CHO MỘT CUỐN SÁCH

(Nhật kí viết sách - phần 2)

Outline là gì? Vai trò ra sao?

Hiểu một cách đơn giản nhất, outline là dàn ý đại cương, là bản phác họa sơ lược, là khung chính cho nội dung. Bất kể nội dung được triển khai dưới dạng bài văn nghị luận, ebook, essay, sách giấy hay là một bài blog…, outline đều có ích. Nghĩ đến cái outline thực ra tôi thấy việc hình dung thẳng đến cái mục lục của cuốn sách sẽ nhanh chóng và cụ thể hơn rất nhiều!

Dân content có người mê outline như điếu đổ bởi những tác dụng không thể bàn cãi của nó, bao gồm:

  • Outline = công cụ đắc lực để tránh “bẫy lan man”, “bẫy lạc đề”.
  • Outline = flow xuyên suốt sản phẩm
  • Outline = những trạm kết nối điểm bắt đầu và điểm kết thúc, đem lại khả năng kiểm soát tốt hơn

Cũng có những người ghét outline ra mặt, họ cảm thấy ở phương diện nào đó, outline giống cái lồng tư duy gây ra một số phiền toái:

  • Giới hạn cảm hứng, vừa cầm bút lên đã nghĩ phải viết mục nào, viết đáp ứng mục phía trước phía sau ra sao
  • Trói buộc sáng tạo: đã theo khuôn thì khó sáng tạo được thoải mái 100%
  • Chặt đứt đôi cánh của sự bất ngờ: nhiều tứ thú vị nó đến bất ngờ chứ có được đặt lịch vào não đâu, nên dành thời gian tư duy theo outline thì thời gian tư duy theo ngẫu hứng hẳn là phải bớt đi rồi.
    Bạn có mê viết và sáng tạo nội dung không, bạn thuộc kiểu người nào. Còn tôi, tôi thuộc kiểu trung gian, tôi mê cả hai và tôi thực hiện cả hai trong các phần viết của mình! Với tôi, outline có ý nghĩa như một cái khung để bắt đầu, nó giống như những trạm tôi dừng ở đó để tư duy, và khi thấy một cách thức thú vị hơn, tôi có thể “phá trạm” hoặc đổi trạm theo ý muốn của mình. 

Hai cách thức đến với outline!

Cách 1: Nhìn lại hành trình bạn đã có với ngách chủ đề.

Trường hợp này là khi bạn đã có khoảng thời gian học hỏi, trải nghiệm, chinh chiến đủ lâu trong lĩnh vực ngách chủ đề, bạn đã có đủ kiến thức, kỹ năng và trải nghiệm làm “vốn” dắt lưng khi bắt tay vào viết sách. Nếu bạn thuộc trường hợp này, chúc mừng bạn không phải đi qua chặng thử thách của một newbi, vừa học hỏi, vừa thực hành, vừa tích lũy, vừa viết như trường hợp 2.

Trên cơ sở hiểu biết vừa rộng vừa sâu về ngách, bạn sẽ tìm lấy giải pháp để giải quyết một “nỗi đau” nào đó của người đọc, một “nỗi đau” còn đang bỏ ngỏ và còn đất để dụng bút. Với cách thức này, bạn có thể xây outline nhanh hơn và tiết kiệm nhiều công sức vì có thể không phải thay đổi hoặc nếu có thì là những thay đổi không quá lớn khi thực hiện outline. Dựa trên những gì bạn có, giờ thì bạn ngồi xuống phác họa ra một mục lục bạn mong muốn!

Cách 2: Bắt đầu hành trình, vừa học vừa hành vừa tư duy outline.

Cách này dành cho những ai muốn viết về một ngách chủ đề mà họ mới đang là newbi. Cách này có khả thi không? Lẽ ra đúc kết được thành sách thì người viết phải dày dặn về chuyên môn, giàu trải nghiệm, có uy tín trong ngách đó rồi chứ? Câu trả lời là những lập luận này có lý nhưng không áp dụng với tất cả. Không cần phải là một chuyên gia kỳ cựu, chúng ta vẫn có thể viết cuốn sách mình mong muốn. Nhưng bởi những khó khăn đã quá nhãn tiền, chúng ta sẽ phải cố gắng gấp ba, gấp bốn lần người khác. Biết làm sao, chúng ta đốt cháy giai đoạn mà! Tôi thì thấm chỗ này lắm, vì với cuốn sách tôi đang viết dở, tôi thuộc trường hợp 2. Tôi đã phải dành thời gian để trải nghiệm đủ sâu trong ngách rồi mới nhận ra, outline mình xây khi chưa có trải nghiệm với outline đúc kết từ trải nghiệm, đó thực sự là hai phiên bản thuộc hai level khác nhau!

Cách này thì vất vả, vì chúng ta sẽ phải vừa đào để tạo độ sâu, vừa cày cuốc để có độ rộng lại vừa phải không ngừng nghĩ về “nỗi đau” của đối tượng, giải pháp của mình và một sườn ý tưởng cho sách.

Viết về cái mình có sẵn hay về cái mình bắt đầu gây dựng, còn tùy thuộc vào mục đích viết sách của bạn. Việc xây outline vì vậy cũng có những khác biệt lớn! Nhưng dù là cách nào, outline cũng chỉ xuất hiện khi chúng ta đủ ngấm, đủ thời gian, đủ hiểu biết và đủ trăn trở về vấn đề. Và rút cục thì nếu chúng ta bắt tay vào viết đến cùng thì “Mọi con đường đều dẫn đến thành Rome”.

3 bước xây outline cho sách!

Bước 1: Brainstorm vấn đề (sử dụng công thức huyền thoại 5W1H)

Trước khi đặt bút cho outline, chính chúng ta phải nghiền ngẫm thấu đáo vấn đề mình muốn giải quyết. Tức là chúng ta sẽ brainstorm thật kỹ lưỡng vấn đề, công cụ thì đã có 5W1H.

  • What: cuốn sách này giải quyết vấn đề gì?
  • Why: vì sao cần giải quyết vấn đề đó (lí do khách quan)? vì sao chúng ta chọn nó để giải quyết? (lí do chủ quan).
  • Who: vấn đề này đang là “nỗi đau” của ai? hãy phác họa chân dung và nói rõ insight của họ.
  • How: chúng ta sẽ giải quyết vấn đề bằng như thế nào? (giải pháp)
  • When: với giải pháp chúng ta cung cấp, người đọc mất bao lâu để giải quyết vấn đề của họ? Còn chúng ta, chúng ta cam kết dành bao lâu để hoàn thành cuốn sách này.
  • Where: với giải pháp chúng ta cung cấp, người đọc có thể giải quyết vấn đề của họ trong phạm vi nào? Còn chúng ta, chúng ta phân bổ giải pháp ấy ntn trong cuốn sách của mình và ngoài cuốn sách, chúng ta có giải quyết vấn đề trên nền tảng hay kênh tiếp cận nào khác với khách hàng nữa không?

Tất nhiên, nếu bạn thích, bạn có thể sử dụng 5W1H cho outline sách của mình luôn. Nhưng với cá nhân tôi, tôi thích sử dụng nó để brainstorm về cuốn sách đã. Từ các vấn đề ngồn ngộn này, tôi sẽ xác lập các nội dung lõi của các mục nhỏ, một cách giản dị, dễ hiểu trước đã. Công việc thổi hồn, kích hoạt sự hấp dẫn, đem lại sự thú vị cho outline là công việc ở bước thứ 4.

Bước 2: Đọc, đọc và đọc thật nhiều mục lục của các cuốn sách khác (ưu tiên các cuốn cùng ngách, cùng loại) 

Việc đọc thật nhiều mục lục của các cuốn sách cùng ngách, cùng loại giúp chúng ta tránh đi vào lối tư duy quen thuộc (mà có thể bất cứ ai khi nghĩ về vấn đề đó có thể đều sẽ sử dụng cách như vậy). Có quy luật thật khó để diễn đạt thành một công thức định lượng nhưng lại rất có ích. Đó là việc đọc nhiều giúp mở rộng các hình mẫu, từ các hình mẫu ấy hãy nảy số, lên ý tưởng cho outline của riêng mình. Có câu nói nôm na là “Không có trần nhà thì bầu trời là giới hạn”. Chúng ta chỉ mày mò trong thế giới hạn hẹp của riêng ý tưởng cuốn sách của chúng ta thì như mò mẫm trong đáy giếng. Đọc rộng ra, học hỏi cái hay của mọi người. Nói theo kiểu triết học thì là “lượng đủ, chất đủ” sẽ tạo ra “bước nhảy”.  Ý tưởng không tự nhiên mà đến, ý tưởng đến khi chúng ta ngấm đủ, nhìn đủ, nghe đủ, thấy đủ và bắt đầu có thể tư duy độc lập cho vấn đề riêng mà mình chọn.

Vì thế, đọc nhiều sách, đặc biệt quan tâm tới mục lục của các cuốn sách. Cố gắng tìm đọc của những tác giả thành danh, những người được đề cao sự sáng tạo. Outline sẽ đến với chúng ta!

Bước 3: Hành trình tiến hóa của outline

Với những cây bút chuyên nghiệp, có lẽ việc phải đập đi xây lại outline không nặng nề như với các newbi nhưng chắc chắn họ phải có những điều chỉnh trước khi ra được outline cuối cùng. Với tôi, khi bắt tay vào viết cuốn “Chúng tớ đã trải nghiệm nghề nghiệp như thế nào?” (đang loading), ngay từ đầu tôi đã biết mình sẽ đập đi xây lại outline nhiều lần rồi. Bởi lẽ tôi đến với outline theo cách 2 (đã nói ở trên), vừa học vừa hành vừa tư duy outline khi trải nghiệm ngách.

Vì thế, tôi chẳng hoảng hốt lắm khi ý tưởng đến và tôi biết tôi sắp có một outline hoàn thiện hơn. Dù thế, đập đi xây lại không bao giờ nên là một việc đáng cổ suy, vì nó thực sự mất thời gian và khiến chúng ta dễ nản chí. Vì thế, tôi có quy tắc của mình. Đó là “Quá tam ba bận”, ứng với những chặng “tiến hóa” về chuyên môn, những chặng gia tăng về tài khoản trải nghiệm, tôi đã có những hình dung rất khác về outline.

Nhưng tóm lại là hiểu vấn đề và những gì mình định làm rồi, cũng đã tham khảo nhiều outline rồi, giờ thì ngồi xuống và viết cái outline của mình thôi, nghĩ về nó giản dị như đang lập dàn ý cho một vấn đề nghị luận vậy. Chỗ này chưa cần cầu kì về câu từ, quan trọng là chúng ta ra được outline thô đã!

Bước 4: “Thủy thủ mặt trăng, biến hình!”

He he, đây là một câu hiệu lệnh của thủy thủ mặt trăng trong bộ truyện tranh cùng tên mỗi khi cô biến hình từ một cô gái bình thường trở thành thủy thủ mặt trăng cool ngầu. Outline thô cũng sẽ phải được “biến hình” trở nên hấp dẫn hơn, thú vị hơn, đọc vào “muốn mua” sách hơn. Bước này là đưa yếu tố marketing vào đề mục và cũng là đưa phong cách cá nhân, sự sáng tạo, tính tương tác vào đề mục để thu hút người đọc trong có vỏn vẹn mươi mười lăm phút khi họ cầm cuốn sách của chúng ta ở tiệm sách và ra quyết định mua nó hay không. Sâu xa hơn, bước này sẽ quyết định bạn sẽ xuất hiện trước người đọc với diện mạo như thế nào? vậy bạn muốn mình hiện lên là một cây bút trẻ trung, thú vị hay sâu lắng, giản dị hay nghịch ngợm, hài hước? Đề mục và văn phong cũng sẽ theo đó mà hình thành.

 

Bạn có thể viết mà không cần outline, tôi thực sự khâm phục những cây bút có khả năng sáng tạo, có khả năng kích hoạt nguồn cảm hứng vô tận và đưa nguồn cảm hứng ấy vào kỷ luật viết để ra được thành quả. Tuy vậy, nếu bạn theo cách thức xây dựng outline, đem lại một mạch tư duy logic mà vẫn đảm bảo sự thú vị cho người đọc, có lẽ bạn nên kết hợp cả hai. Kỳ thực cũng chẳng có công thức nào cho outline của bạn, vì mỗi người viết là một hệ quy chiếu riêng, một bản thể sáng tạo riêng. Outline có thể đến với tôi theo cách này nhưng lại đến với bạn theo cách khác. Vì vậy, xin chốt lại bài này bằng một quy luật đã cũ mèm nhưng tôi vẫn thấy rất coi trọng nó, đó là: “Just do it! Viết đi, rồi sẽ có outline!”.

 

Những bài viết liên quan

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Chat ngay
Chat trên Zalo