Lý thuyết hướng nghiệp

“ĐIỂM DANH” 6 LÝ THUYẾT HƯỚNG NGHIỆP

(Tổng hợp theo chuỗi video giới thiệu lý thuyết hướng nghiệp của cô Phoenix Hồ, chuyên gia trong lĩnh vực hướng nghiệp)

Kể từ sau thế chiến II, cuộc sống con người đã vận hành theo guồng quay hiện đại với nhịp độ, mức độ và tính chất khác hẳn trước đó. Song hành với sự thay đổi về của thế giới nghề nghiệp, của thị trường lao động, việc nghiên cứu về vấn đề hướng nghiệp cũng có nhiều bước tiến lớn. Đến nay, trên thế giới có bốn nhóm lý thuyết hướng nghiệp chính:

  • Nhóm 1: Lý thuyết hướng nghiệp dựa trên đặc tính cá nhân và đặc điểm nghề nghiệp (Ví dụ: mật mã Holland)
  • Nhóm 2: Lý thuyết hướng nghiệp dựa trên sự phát triển (ví dụ: Mô hình cầu vồng nghề nghiệp và cuộc sống)
  • Nhóm 3: Lý thuyết học tập từ xã hội (ví dụ: Lý thuyết ngẫu nhiên có kế hoạch)
  • Nhóm 4: Lý thuyết hậu hiện đại (ví dụ: lý thuyết hệ thống, lý thuyết kiến tạo nghề nghiệp, lý thuyết hỗn loạn)

Trong đó, theo sự lựa chọn của những chuyên gia hàng đầu tại Việt Nam, có một số lý thuyết hướng nghiệp khoa học, tiến bộ và khá phù hợp với đặc điểm con người, điều kiện đất nước và văn hóa Việt Nam như sau:

  1. Lý thuyết mật mã Holland
  • Tác giả: John Lewis Holland
  • Khái quát: Tính cách riêng biệt của từng cá nhân được hình thành từ kết quả của sự tương tác của các đặc điểm di truyền, các hoạt động mà cá nhân có dịp tiếp xúc, các năng lực và sở thích hình thành từ các hoạt động ấy.
  • Theo đó, Holland phân loại con người xét về góc độ đặc tính nghề nghiệp thành 6 nhóm: Kỹ thuật, Nghiên cứu, Nghệ thuật, Xã hội, Quản lý, Nghiệp vụ.
  • Đặc điểm của từng nhóm Holland đã được Hướng nghiệp sông An tổng hợp trong link sau:  https://huongnghiepsongan.com/hieu-minh/

  • Ngoài việc phân thành từng nhóm, cũng trong link trên bạn có thể tra cứu các đặc điểm khác của bản thân theo cặp hoặc tùy vào trường hợp đặc biệt, ví dụ:

+ Đặc điểm Holland theo cặp đôi: Nghiên cứu – Nghiệp vụ; Xã hội – Quản lý, Xã hội – Nghiệp vụ, Nghệ thuật – Quản lý, Nghiên cứu – Xã hội, Kỹ thuật – Nghệ thuật, Quản lý – Nghiên cứu, Kỹ thuật – Xã hội, Nghiên cứu – Kỹ thuật, Nghệ thuật – Nghiệp vụ, Quản lý – Nghiệp vụ, Xã hội – Nghệ thuật,

+ Các trường hợp đặc biệt: Đa sở thích (điểm cao ở 4 nhóm trở lên), 6 nhóm đều thấp, điểm cao ở 2 nhóm đối nhau, điểm cao ở 2-3 nhóm kề nhau.

Trong đó, không có ai chỉ thuộc về một nhóm Holland duy nhất. Hơn nữa, điểm làm khảo sát có thể thay đổi ít nhiều từ mốc ít trải nghiệm, ít học hỏi đến mốc trưởng thành, nhiều trải nghiệm hơn.

Bài test này dùng rộng rãi ở nhiều nước trên thế giới, đặc biệt ở Mỹ, nơi nó sinh ra. Trắc nghiệm Holland rất phù hợp với đối tượng các bạn trẻ chưa có nhiều vốn sống, đang không biết mình thích gì, muốn gì hay có thế mạnh gì. Kết quả của bài trắc nghiệm là một gợi ý không tồi để các bạn trẻ biết mình nên bắt đầu từ đâu, còn hiển nhiên hành trình phía sau do chính chúng ta quyết định.

2. Mô hình cầu vồng cuộc sống – nghề nghiệp (Mô hình phát triển nghề theo các giai đoạn cuộc đời)

  • Tác giả: Donal E. Super
  • Khái quát: Lý thuyết này nhìn hành trình nghề nghiệp song hành với hành trình sống của con người. Trong đó, ở mỗi giai đoạn chúng ta có một vai trò riêng, nhiệm vụ riêng trong nghề nghiệp và trong cuộc sống. Super tổng kết 6 vai trò của con người trong cuộc sống, và nghề nghiệp chỉ là một vai trò trong số đó. Ứng với mỗi vai trò, nghề nghiệp có chặng phát triển tương ứng.

Theo đó chúng ta có 6 vai trò trong cuộc sống (làm con, trở thành học sinh sinh viên, giải trí, vai trò công dân, người lao động và làm cha mẹ) cùng với 5 giai đoạn phát triển nghề nghiệp bao gồm:

  • Phát triển: từ nhỏ tới 14 tuổi, thấy được giới hạn của bản thân ở giai đoạn này và không ngừng học hỏi để hoàn thiện.
  • khám phá: từ 14 tới 24 tuổi, xác định được việc phải làm, sứ mệnh cuộc đời của mình trong nghề nghiệp.
  • Thiết lập: từ 24 đến 44 tuổi, xây dựng kỹ năng mới, phát triển sự nghiệp.
  • Duy trì và cạnh tranh: từ 44 đến 64 tuổi, duy trì thành quả và cạnh tranh
  • Giảm sút: sau 64 tuổi, tập trung vào những yếu tố cần thiết.

Tác dụng của mô hình này: giúp chúng ta hình dung tổng thể về cuộc đời và sự nghiệp, giúp ta xác định được vai trò quan trọng nhất trong hiện tại là gì, biết cách lập kế hoạch ngắn hạn và dài hạn để có cuộc sống chất lượng và sung túc. Mô hình này cũng trấn an ta khi ở vào khó khăn của từng giai đoạn.

Tuy vậy, với sự phát triển và biến đổi ngày càng mạnh mẽ trong việc lựa chọn cũng như thay đổi nghề nghiệp hiện nay, bản thân Super cũng công nhận cần linh hoạt khi sử dụng mô hình này. Đặc biệt, khi xu hướng nghề nghiệp không giới hạn ngày càng mạnh mẽ, tính ưu tiên trong nghề nghiệp đa dạng, và nhu cầu trải nghiệm nhiều lĩnh vực ngành nghề cũng như phát triển nghề nghiệp ở nhiều lĩnh vực đã khiến các giai đoạn trên nhiều khi không áp dụng “trọn đời” mà ứng với các nghề nghiệp khác nhau mà chủ thể tham gia lao động.

3. Lý thuyết Ngẫu nhiên có kế hoạch

  • Tác giả: John D.Kumboltz, Michell và Levin
  • Khái quát: Lý thuyết này tập trung vào các khái niệm cốt lõi bao gồm:

+ Xây dựng cơ hội nghề nghiệp bất ngờ

+ Nhấn mạnh việc người lao động có thể lập kế hoạch, chuẩn bị và thậm chí kiến tạo các cơ hội nghề nghiệp trong đời họ.

+ Muốn vậy, mỗi cá nhân cần bồi đắp các phẩm chất: tính tò mò, tính kiên trì, tính linh hoạt và sự lạc quan trong thời đại không ngừng biến đổi và đầy ắp sự bất ngờ này.

Tác dụng của lý thuyết này: định hướng chúng ta đặt mình vào vị trí điều khiển, làm chủ cuộc đời và chủ động trước các cơ hội. Khi đã vững chãi ở vai trò làm chủ cuộc đời, chúng ta sẽ đón nhận sự bất ngờ như một cơ hội hoặc như một thử thách cần vượt qua hơn là như một hố sâu hay như cơn bão.

4. Lý thuyết Hệ thống

Tác giả: 

Khái quát: Lý thuyết này cho rằng trong thực tế quyết định nghề nghiệp của mỗi cá nhân không thuần túy chỉ do một mình họ quyết định mà là kết quả tác động qua lại của ba hệ thống chủ đạo sau:

  • Vòng tròn trung tâm trong cùng thể hiện hệ thống bên trong (Cá nhân): tính cách, sở thích, thể chất, khả năng…
  • Vòng tròn thứ hai thể hiện hệ thống xã hội như gia đình, nhà trường, bạn bè, truyền thống. Ngoài ra, còn có các yếu tố thuộc hệ thống môi trường xã hội như địa lý, toàn cầu hóa, thị trường lao động…
  • Vòng tròn ngoài cùng tương ứng với dòng chảy thời gian: quá khứ, hiện tại, tương lai bao trùm lấy con người.

5. Lý thuyết kiến tạo nghề nghiệp

Tác giả: Mark Savickas

Khái quát: Lý thuyết này được xây dựng trên nền tảng những lý thuyết đi trước và khuyến khích mỗi cá nhân nên biết mình, tin mình và đi theo lựa chọn của bản thân; Lý thuyết này hướng con người tập trung vào hành trình hơn là đích đến; sẵn sàng cho thay đổi và sẵn sàng cho việc học tập suốt đời. Việc sử dụng lý thuyết hệ thống trước khi sử dụng lý thuyết kiến tạo sẽ đem lại hiệu quả cao hơn.

Trong đó, lý thuyết này khuyến khích các chuyên viên tư vấn hướng nghiệp xem xét câu chuyện của một cá nhân bao gồm bối cảnh của họ, những người mà họ tương tác và cách họ rút ra ý nghĩa. Những câu hỏi có thể đặt ra cho người được giáo dục/tư vấn hướng nghiệp khi vận dụng lý thuyết này là:

  • Chọn ra 3 hình mẫu em thích mà tương lai em muốn mình có cs như vậy? Xác định rõ mình ngưỡng mộ những gì ở hình mẫu, sự tương đồng và khác biệt giữa em với hình mẫu?
  • Chọn ra những môn em thích hoặc không thích khi ở cấp 2 và cấp 3 và nêu rõ lí do vì sao?
  • Trong khoảng 3 tới 6 tuổi, chọn ra ba kí ức em nhớ nhất và kể lại.

6. Lý thuyết hỗn loạn

Tác giả: Jim Bright, Robert Pryor

Khái quát: Lý thuyết này nhấn mạnh quy luật “Không ngừng thay đổi chính là điều duy nhất không thay đổi”. Theo lý thuyết này, nghề nghiệp của chúng tự phụ thuộc vào may rủi, có thể thay đổi liên tục và khó có thể đoán trước, hiển nhiên là nghề nghiệp cũng phức tạp hơn trong thế giới hiện đại… Bởi vậy, mỗi người cần tự bổi dưỡng cho bản thân tinh thần cầu thị, tính kiên trì, khả năng linh hoạt, sự lạc quan và khả năng phản hồi thay đổi.

Lời khuyên đến từ lý thuyết hỗ loạn: Giữa một cơn bão mà chúng ta không thể kiểm soát mọi tác động hay quỹ đạo của nó, vậy thì hãy trở thành tâm bão (đại ý một chia sẻ của cô Phoenix Hồ)

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Chat ngay
Chat trên Zalo